АҚЫЛ АРТТАН ҖӨРЕЙ (букв. ‘Ум сзади ходит’) // Хорошая мысля приходит опосля // Ум придёт, да пора уйдёт

АҚЫЛ БАР ҖИРДƏ ҖҮН ДƏ БАР // Где ум, там и толк

АҚЫЛ БИРЕРЕЕМ, ҮЗЕМƏ ДƏ АЗ // Дал бы ума, да своего мало

АҚЫЛ ҖƏШТƏ ТӨГЕЛ – БАШТА (букв. ‘Ум не в возрасте, а в голове’)

АҚЫЛ КЕРСƏ – ЭШ БАШЛАНА // За ум возьмёшься – до дела доберёшься

АҚЫЛЫ БАРМЫ ҖУҚМЫ, КЕСƏСЕНДƏ БУЛСЫН // Судят не по уму, а по карману

АҚЫЛЛЫ ƏҢГƏМƏНЕ ТЫҢНАРҒА УҚ ҖАҚШЫ // Умную речь хорошо и слушать

АҚЫЛЛЫНЫҢ АТЫ ДА АРЫМЫЙ, ТУНЫ ДА ТУЗМЫЙ (букв. ‘У умного (думающего) и лошадь не устаёт, и тулуп не износится’) // Где ум, там и толк

АҚЫЛЛЫ/УҚЫҒАН ҖӨРТƏ, АҚЫЛСЫЗ/УҚЫМАҒАН АНЫҢ АРТЫННАН

ҖӨРЕЙ // Умный/учёный водит, а неучёный следом ходит

АҚЫЛЛЫ ИПТƏШ – ҖАРТЫ ҖУЛ // Умный товарищ – половина дороги

АҚЫЛНЫ АҚЩАҒА АЛЫП БУЛМЫЙ // На деньги ума не купишь

АҚЫЛСЫЗ БАҒЫТ – ТИШЕК ҚАПЩЫҚ // Счастье без ума – дырявая сума

АҚЫЛЫ БОЗАУНЫҚЫ, ҚОТЫРА ҮГЕЗ КҮК (букв. ‘Ум, как у телёнка, а буянит, как бык’) // Обычай бычий, а ум телячий

АҚЫЛЫҢ БУЛМАСА, ҖАҚШЫЛЫҚ ҖАСАП БУЛМЫЙ // Доброта без разума пуста

АҚЫЛ САҚАЛНЫ КӨТМЕЙ // Ум бороды не ждёт

АЛТМЫШ ҖƏШ УЗҒАН, АҚЫЛЫ АРТҚА КИТКƏН // Шестьдесят лет прошло, ума не пришло

АЛТЫДАҒЫ АҚЫЛ АЛТМЫШТА ДА ҚАЛМЫЙ // Ум что есть в шесть лет, то и в шестьдесят не изменится

АТАҢ ӨЙРƏТМƏГƏННЕ АҒАҢ ӨЙРƏТƏ АЛМАС // Отец не научил – брат (дядя) не научит // Не учил отец, а дядя не выучит

ƏР КЕШЕ ҮЗ АҚЫЛЫ БЕЛƏН ТОРА // Всяк (каждый) своим умом живёт

БАШЫНДА АҚЫЛЫ БУЛМАСА, АЯҒЫНА КӨЩ КИЛƏ // Дурная голова ногам покою не даёт

БИТЕНƏ ҚАРАМА, АҚЫЛЫНА ҚАРА (букв. ‘Не смотри на лицо, а смотри на ум’) // Не пригож (красив) лицом, да хорош умом

БӨГЕН БАҒЫТ, ИРТƏГƏ БАҒЫТ – ҚОДАЕМ, Ə АҚЫЛ ҚАЙДА? // Сегодня счастье, завтра счастье – помилуй Бог, а ум-то где?

БУЕҢ БУЛМАСА ДА, АҚЫЛЫҢ БУЛСЫН // Хоть роста нет, лишь бы был ум

ҒУМЕР ТОРҒАН, АҚЫЛ КЕРМƏГƏН // Век прожил, а ума не нажил

ҖАРТЫ АҚЫЛ АТЫН МАҚТАР, АҚЫЛСЫЗ ҚАТЫНЫН МАҚТАР (букв. ‘Полудурок коня хвалит, полный дурак жену хвалит’)

ҖƏШЕ ҖƏШ, Ə АҚЫЛЫ ҚАРТ // Молод (мал) годами, да стар умом

ҖƏШЕ ҖИТКƏН ҚЫРЫҚҚА, БАШЫ КИТКƏН ШЫРЫҚҚА // Летами ушёл, а умом не дошёл

ҖУҒАЛТСАҢ – АҚЫЛЛАНАСЫҢ // ҖУҒАЛТҚАН АҚЫЛ ҖЫЙҒАН // Убыток – уму прибыток

ҖУҚЛЫҚТАН АҚЫЛЛАНАЛАР, Ə БАЙЛЫҚТАН СИМЕРƏЛƏР (АҚЫЛДАН ҚАЛАЛАР) // От нужды умнеют, а от богатства жиреют

ИКЕ ТЕЕННЕК ҚУЯН, БИШ ТЕЕННЕК ЗЫЯН // На две копейки заяц, а пять копеек вред/ущерб

ИНƏ СӨТЕ БЕЛƏН КЕРМƏГƏН АҚЫЛ, КЕРМЕЙ ИНДЕ УЛ // С молоком матери ум не вошёл – уже поздно

КЕЕМЕНƏ ҚАРАП, ҚАРШЫ АЛАЛАР, АҚЫЛЫНА ҚАРАП, ОЗАТАЛАР // По одёжке встречают, по уму провожают

КӨЩ АҚЫЛНЫ ҖИҢƏ // Сила ум ломает

КӨЩ ТƏ АҚЫЛҒА ҖУЛ ҚУЯ (БИРƏ) // И сила уму уступает

ҚУЛЫ ОЗЫН, АҚЫЛЫ ҚЫСҚА // Руки долги, а ум короток

ҚЫР ТАРЫ БЕЛƏН, ƏҢГƏМƏ АҚЫЛ БЕЛƏН // Красно поле пшеном, а беседа умом

МАҢҒАЕ КИҢ ДƏ, МЕЕ АЗ // Лоб широк, да мозгу мало

МИН АНЫҢ БАШЫНА КЕРМƏДЕМ (букв. ‘Я в его голову не лез // Я у него на разуме не бывал’)

ПЕШКƏН КҮКƏЙДƏН ЩЕБЕШ ЩЫҒАРЫР (букв. ‘Из печёного яйца живого цыплёнка высидит’ – o человеке, который сможет сделать что угодно)

САҚАЛ АҒАРА – БАШҚА (БАШЫНА) АҚЫЛ КЕРƏ // Седина в бороду – ум в голову

САҚАЛЫҢ АҒАРҒАН, АҚЫЛ КЕРМƏГƏН // Борода поседела, а ума не нажил // Борода выросла, а ума не вынесла

САРЫҚ БУЛМАСАҢ БҮРЕ АШАМАС // Овцой не будешь – волк не съест // Не будь глупым – никто не обидит

ТУҚМАҚ (БИТЬЁ) АҚЫЛ БИРƏ (букв. ‘Подзатыльник дать – ума придать’) // Тукманка ума придает

УРЫСНЫҢ АҚЫЛЫ АРТТАН ҖӨРЕЙ // Русак умён, да задним умом

ЩИТ ҖИР АҚЫЛ БИРƏ // Чужая сторона прибавит ума ЩƏЩЕ АҒАРҒАН, АҚЫЛЫ ҖУҚ // И сед (седой), да ума нет 

ЩƏЩЕ ОЗЫН, АҚЫЛЫ ҚЫСҚА // Волосы длинные, ум короток